પોપટ, હાથી, ચકલા અને મોર જેવી ભાતોથી સજેલું પટોળું આજે વિશ્વભરમાં ગુજરાતની ઓળખ બની ગયું છે. પરંતુ ખરેખર પટોળું શું છે? અને શા માટે એને ભારતના સૌથી ખાસ હેન્ડલૂમ ફેબ્રિકમાં ગણવામાં આવે છે?

પટોળું માત્ર સાડી નથી

પટોળાની સુંદરતા માત્ર એની ડિઝાઇનમાં નથી — પરંતુ એની પાછળની મહેનત, વણાટ અને વારસામાં છે.

દરેક પટોળા પહેલા દોરા ઉપર ડિઝાઇન બનાવવામાં આવે છે. પછી દરેક દોરાને અલગથી ટાઈ અને ડાઈ કરીને આખી સાડી વણવામાં આવે છે. એટલે પટોળું એક સામાન્ય પ્રિન્ટેડ ફેબ્રિક નહીં પરંતુ એક સંપૂર્ણ કલાત્મક પ્રક્રિયા છે.

આજના સમયમાં જ્યારે મોટા ભાગના ફેબ્રિક મશીનથી બનતા હોય છે ત્યારે પટોળું હજી પણ હેન્ડલૂમ પરંપરાને જીવંત રાખે છે. એ જ કારણ છે કે અસલી પટોળું માત્ર ફેશન નહીં પરંતુ એક હેરીટેજ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ માનવામાં આવે છે.

શા માટે પટોળું ગુજરાતની ઓળખ માનવામાં આવે છે?

ગુજરાતમાં પટોળું માત્ર પહેરવેશ નથી — એ ગૌરવ છે. ઘણા પરિવારોમાં લગ્ન, તહેવાર અને ખાસ પ્રસંગોમાં પટોળું પહેરવાની પરંપરા આજે પણ જીવંત છે.

ઘણી માતાઓ પોતાની દીકરીને લગ્ન સમયે પટોળું ભેટ આપે છે કારણ કે પટોળું માત્ર સાડી નહીં પરંતુ આશીર્વાદ અને વારસાનું પ્રતિક માનવામાં આવે છે.

પટોળાનો ઈતિહાસ

ઇતિહાસ મુજબ સાલવી સમાજ મહારાષ્ટ્ર તરફથી ગુજરાતમાં આવ્યો હતો અને ત્યારબાદ પાટણમાં સ્થાયી થયો. ત્યાંથી પટોળાની અનોખી વણાટ અને ભાતોનું સર્જન શરૂ થયું.

પાટણની વાવ, લોકસંસ્કૃતિ અને આજુબાજુના પ્રતિકો પરથી પ્રેરાઈને પોપટ, ચકલા, હાથી, મોર અને કલશ જેવી ભાતો પટોળામાં આવવા માંડી.

પટોળાની ભાતો અને તેમનો અર્થ

આ ભાતો જ પટોળાની અસલી ઓળખ છે. જ્યારે તમે પરંપરાગત પટોળું જુઓ ત્યારે એની ભાત જ એની વાર્તા કહે છે.

પટોળું બનાવવાની સંપૂર્ણ પ્રક્રિયા

પટોળું બનાવવાની પ્રક્રિયા અત્યંત જટિલ અને સમયલક્ષી છે. સામાન્ય સાડી જેવી માત્ર વણાટ નહીં પરંતુ આખી ડિઝાઇન પહેલેથી દોરામાં જ તૈયાર કરવામાં આવે છે.

આ પ્રક્રિયામાં ઘણીવાર મહિનાઓ લાગી જાય છે. ખાસ કરીને ડબલ ઇકત પટોળામાં અત્યંત બારીક ગોઠવણી જરૂરી હોય છે.

પટોળાના મુખ્ય પ્રકાર

ડબલ ઇકત પટોળું એટલું દુર્લભ કેમ છે?

ડબલ ઇકત પટોળામાં તાણો અને વાણો બંનેને અલગ અલગ ટાઈ અને ડાઈ કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ બંનેને સંપૂર્ણ રીતે મેચ કરીને વણાટ કરવામાં આવે છે.

આ પ્રક્રિયામાં અત્યંત પ્રીસીઝન જરૂરી હોય છે. એક દોરો પણ ખોટી જગ્યાએ જાય તો આખી ડિઝાઇન બગડી શકે છે.

એ જ કારણ છે કે ડબલ ઇકત પટોળું ખૂબ જ ઓછી સંખ્યામાં માસ્ટર કારીગરો બનાવી શકે છે.

પાટણ અને રાજકોટ પટોળામાં શું ફરક છે?

ગુજરાતમાં મુખ્યત્વે પાટણ અને સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તાર પટોળા માટે જાણીતા છે.

પાટણ પટોળું તેની પરંપરાગત ડબલ ઇકત ટેકનિક માટે વિશ્વપ્રસિદ્ધ છે, જ્યારે રાજકોટ અને સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તાર સિંગલ ઇકત અને રોજિંદા પહેરવા યોગ્ય પટોળા માટે જાણીતા છે.

આજે પટોળું માત્ર સાડી પૂરતું સીમિત નથી

આજે પટોળા ડિઝાઇન દુપટ્ટા, બટવા, ક્લચ, મોજડી, ટેપેસ્ટ્રી, બ્લાઉઝ ફેબ્રિક અને પુરુષોના કોટીમાં પણ જોવા મળે છે.

ઘણા લોકો આજે પોતાના ઘરની ડેકોરેશનમાં પણ પટોળા આર્ટ અને ફ્રેમ્સનો ઉપયોગ કરે છે.

પટોળું એક જીવંત વારસો છે

પટોળું પહેરવું એટલે માત્ર સુંદર દેખાવું નહીં — પરંતુ પેઢીઓથી ચાલતી આવતી કળા અને વારસાને આગળ લઈ જવું.

દરેક ગુજરાતી ઘરમાં ઓછામાં ઓછું એક પટોળું હોવું જ જોઈએ — કારણ કે પટોળું માત્ર કપડું નથી, એ આપણી ઓળખ છે.