પાવરલૂમ અને ફાસ્ટ ફેશનના સમય પહેલાંથી જ ગુજરાતના અનેક પરિવારો લાકડાની હેન્ડલૂમ પાસે બેસીને ધીમે ધીમે રેશમી દોરામાં કલા વણી રહ્યા હતા. ગ્રાફ પેપર પર દોરેલી સાદી પેન્સિલની લાઈનથી શરૂ થઈ, રંગો, દોરા, ડાઈ અને વણાટમાંથી પસાર થઈ — આ છે પટોળું બનવાની સફર.

૧. ડિઝાઇનની કલ્પના જ્યાંથી શરૂઆત થાય છે

પટોળું બનાવવાની શરૂઆત એક ખાલી ગ્રાફ પેપરથી થાય છે. દોરા, રંગ કે લૂમ પહેલાં કારીગર પોતાના મનમાં આખી ડિઝાઇન બનાવે છે. ત્યારબાદ પેન્સિલથી ગ્રાફ પેપર પર એક એક ખાનો ભરીને ડિઝાઇન દોરવામાં આવે છે.

પટોળાની ડિઝાઇન માત્ર પેટર્ન નથી — એ ગુજરાતની સંસ્કૃતિ અને વારસાનું પ્રતિબિંબ છે. ગુજરાતીમાં આ ડિઝાઇનને "ભાત" કહેવાય છે.

દરેક ભાતની પોતાની ઓળખ હોય છે. કેટલીક ખુશીનું પ્રતિક હોય છે, કેટલીક સમૃદ્ધિનું, તો કેટલીક કુદરતથી પ્રેરિત હોય છે. રાણીકીવાવ જેવી ઐતિહાસિક જગ્યાઓના મોટિફ્સ પણ ઘણી વાર પટોળામાં જોવા મળે છે.

૨. ડિઝાઇનમાં રંગ ભરવા દરેક રંગ એક ભાવ છે, દરેક છાંટ એક ઓળખ

ડિઝાઇન તૈયાર થયા પછી તેમાં રંગો ભરવામાં આવે છે. ગ્રાફ પેપરના દરેક ખાને કયા રંગ આવશે એ ખૂબ વિચારીને નક્કી કરવામાં આવે છે. પટોળામાં રંગોનું ખૂબ મહત્વ છે.

પરંપરાગત પટોળામાં સામાન્ય રીતે તેજસ્વી રંગો જોવા મળે છે: લાલ, રાણી કલર, લીલો, વાદળી, પીળો, મેરુન અને કાળો. આ રંગો માત્ર સુંદરતા માટે નથી — એ ઉત્સવ, લગ્ન, પરંપરા અને આનંદની લાગણી સાથે જોડાયેલા છે.

જૂના સમયમાં કુદરતી વેજીટેબલ ડાઈનો ઉપયોગ વધુ થતો હતો. એટલે પટોળાના રંગોમાં પણ કુદરતનો સ્પર્શ જોવા મળે છે.

૩. પાટી બનાવવી ડિઝાઇનને દોરામાં ઉતારવી — સૌથી નાજુક તબક્કો

હવે સૌથી મહત્વપૂર્ણ અને નાજુક પ્રક્રિયા શરૂ થાય છે. ડિઝાઇન હવે કાગળ પરથી દોરામાં ઉતારવાની હોય છે. આ પ્રક્રિયાને "પાટી બનાવવી" કહેવાય છે.

કારીગર ગ્રાફ પેપર જોઈને રેશમી દોરાને ચોક્કસ માપ પ્રમાણે ગોઠવે છે. પછી જ્યાં જે રંગ આવવાનો હોય ત્યાં દોરાને નિશાન કરીને બાંધવામાં આવે છે.

સામાન્ય કાપડમાં ડિઝાઇન પછી પ્રિન્ટ થાય છે — પણ પટોળામાં ડિઝાઇન પહેલેથી જ દોરામાં બનાવવામાં આવે છે. આ માટે ખૂબ ધીરજ અને ગણતરી જોઈએ.

ઘણા પરિવારોમાં આ સ્ટેજે આખો પરિવાર સાથે કામ કરે છે. વડીલો નાના લોકોને શીખવે છે. આ કળા પુસ્તકોમાંથી નહીં, પણ પેઢીથી પેઢીમાં જીવંત રહે છે.

૪. દોરાને ટાઈ અને ડાઈ કરવી જ્યાં રંગ અને કળા મળે છે

પાટી તૈયાર થયા પછી દોરાને રંગવામાં આવે છે. જે ભાગ બાંધવામાં આવ્યા હોય છે ત્યાં રંગ નથી ચડે અને ખુલ્લા ભાગમાં રંગ ચડે છે. આ પ્રક્રિયાને વારંવાર કરવી પડે છે.

• ફરી બાંધવું
• ફરી ડાઈ કરવી
• સૂર્યપ્રકાશમાં સુકવવું
• બીજી ડિઝાઇન માટે ફરી તૈયાર કરવું

પટોળામાં તાણો અને વાણો બંને અલગથી ટાઈ અને ડાઈ થાય છે. એટલે જ પટોળું બનાવવું ખૂબ મુશ્કેલ માનવામાં આવે છે. જો એક નાની ભૂલ થાય તો આખી ડિઝાઇન ખસકી શકે છે.

૫. સિંગલ ઇકત અને ડબલ ઇકત પટોળા વણાટની આત્મા

પટોળાની સૌથી ખાસ ઓળખ એની ઇકત ટેક્નિક છે. મુખ્યત્વે બે પ્રકાર છે:

૬. નળી ભરવી પરિવારની મહેનત, દોરે દોરે

ડાઈ થઈ ગયા પછી દોરાને નળીઓ (બૉબિન) માં ભરવામાં આવે છે. આ કામ નાનું લાગે, પણ ખૂબ ચોક્કસ હોવું જોઈએ. દોરાનો ક્રમ ખોટો પડે તો ડિઝાઇન ખોટી આવે.

૭. લૂમ ગોઠવવી અને વણાટ શરૂ કરવો આ સફરનો સૌથી ભાવુક તબક્કો

હવે લૂમ તૈયાર થાય છે. રંગેલા દોરા લાકડાની હેન્ડલૂમ પર ગોઠવવામાં આવે છે. અહીંથી મહિનાઓની મહેનત ધીમે ધીમે કાપડ બનવા લાગે છે.

કારીગર ધીમે ધીમે એક એક દોરો વણે છે. મશીન-મેડ કાપડ જેવી ઉતાવળ અહીં ચાલે નહીં. દરેક હલચલ ધ્યાનથી, દરેક ગોઠવણ ચોક્કસ. ડબલ ઇકતમાં તો તાણો અને વાણો ચોક્કસ જ મળવા જ જોઈએ. આ પ્રક્રિયા અઠવાડિયાઓ, ક્યારેક મહિનાઓ ચાલે છે.

૮. અંતિમ રૂપાંતર ગ્રાફ પેપરથી પટોળા સુધી

ગ્રાફ પેપર પર દોરેલી સાદી લાઈનો ધીમે ધીમે એક અદ્ભુત કૃતિ બની જાય છે. જે ખાના હાથથી દોરેલા હતા એ હવે ઝીણી ભાત બની ગઈ છે. જે રંગ કાગળ પર ભર્યા હતા એ હવે રેશમમાં ઝળહળે છે.

એટલે જ અસલ પટોળાની જગ્યા મશીન-મેડ નકલ ક્યારેય લઈ શકે નહીં. પટોળાની સુંદરતા એની અપૂર્ણતામાં છે, એના હાથવણાટના સ્પર્શમાં છે.

પટોળું — માત્ર સાડી નહીં પેઢીઓથી ચાલી આવતી જીવંત પરંપરા

ઘણા ગુજરાતી પરિવારો માટે પટોળું ખૂબ ભાવુક છે. લગ્ન, ઉત્સવ, ખાસ પ્રસંગોએ પહેરાય છે. એક પેઢીથી બીજી પેઢીને સોંપાય છે. એ યાદોનો ભાગ બની જાય છે.

આજે પટોળાની કળા ફક્ત સાડી પૂરતી સીમિત નથી. દુપટ્ટા, ક્લચ, બટ્વા, જેકેટ, ફ્રેમ, મોજડી, ટેપેસ્ટ્રી અને ઘર સજાવટમાં પણ જોવા મળે છે. પણ ગમે ત્યાં હોય — પટોળાની આત્મા એ જ રહે છે: હાથવણાટ, પરંપરા અને ગુજરાતનો ગૌરવ.

નિષ્કર્ષ

આજની ઝડપી દુનિયામાં પટોળું આપણને ધીમા પડવાની યાદ અપાવે છે. કેટલીક વસ્તુઓ મોટા પ્રમાણમાં બની શકે નહીં. કેટલીક વસ્તુઓ માટે ધીરજ જોઈએ. કેટલીક વસ્તુઓ માટે પેઢીઓનું જ્ઞાન જોઈએ.

અસલ પટોળું ફક્ત રેશમ માટે મોંઘું નથી. એની સાચી કિંમત એ પ્રક્રિયામાં છે — ગ્રાફ પેપરથી રંગેલા દોરા સુધી, બાંધેલા દોરાથી લૂમ સુધી, પરિવારની મહેનતથી અંતિમ વણાટ સુધી.